Świat oszalał na punkcie mindfulness. Niemal każdego dnia pojawiają się w mediach nowe doniesienia o pozytywnych efektach medytacji.

Gros tych sensacji informuje o fantastycznych zmianach zachodzących w mózgu osoby medytującej. Mówi się między innymi o jego wzrastaniu czy odmładzaniu; identyfikowane są kolejne obszary mózgu, które rzekomo funkcjonują lepiej, jeśli medytujesz. Mówiąc krótko: medytacja zmienia mózg!

Jednak co właściwie kryje się za tym sloganem? Zapewniam Cię, że czytanie tego tekstu również „zmienia” Twój mózg. Obraz z siatkówki jest projektowany na obszar kory wzrokowej w płacie potylicznym, a informacje gromadzone są w pamięci roboczej zlokalizowanej w korze przedczołowej. Być może pojawiają się w Tobie teraz jakieś emocje. Gdybyś przypadkiem miał/miała teraz na głowie przenośny, funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) to moglibyśmy zaobserwować wzmożoną aktywność w części układu limbicznego.  Podsumowując: wszystko, co robisz, każda Twoja aktywność (lub jej brak) wpływa na Twój mózg!

Co oznacza więc „wpływ na mózg” w kontekście medytacji i co o nim tak naprawdę wiemy? W tym artykule postaram się krytycznie przyjrzeć się tej kwestii, odpowiadając na 3 pytania:

  1. Dlaczego to badamy? Dlaczego współczesna nauka poświęca tak wiele uwagi badaniu mózgów osób medytujących? Na jakie pytania próbuje znaleźć odpowiedzi?
  2. Co wiemy? Jakie wnioski wypływają z badań?
  3. Czy aby na pewno? Z jakimi trudnościami zmaga się neuronauka Uważności?

Odpowiedzi poszukuję u źródła, sięgając do najnowszych publikacji naukowych badających wpływ medytacji na strukturę oraz funkcjonowanie (wzorce aktywności) mózgu. Opieram się głównie na tzw. meta-analizach, które pozwalają z dużą dokładnością wskazać najważniejsze wnioski z dostępnych badań. Autorzy meta-analiz wpierw dokonują przeglądu badań z danej dziedziny wiedzy, oceniając ich jakość (np. poprawność metodologiczną), a następnie dokonują zbiorczych analiz statystycznych na badaniach spełniających określone kryteria. Dzięki tej procedurze unikamy pułapki wyciągania daleko idących wniosków z pojedynczego badania.

Dlaczego neuronauka zajmuje się medytacją?

Moi nauczyciele uważności często powtarzają, że zachodnia nauka odkrywa na nowo prawdy o medytacji, które znane są w Azji od kilku tysięcy lat. Przykładowo, skuteczność treningów medytacyjnych MBSR oraz MBCT jest dziś szeroko potwierdzona w badaniach naukowych. Wiemy, że udział w treningach uważności wpływa pozytywnie na szereg wskaźników istotnych dla dobrostanu człowieka, takich jak subiektywny poziom odczuwanego stresu czy percepcja bólu; pomaga również ograniczyć nawroty depresji.

Pozostaje pytanie, dlaczego tak się dzieje. Mechanizmy leżące u podłoża tych pozytywnych efektów nie są do końca jasne5-7. Naukowcy próbują więc zgłębić, co dzieje się w mózgu (oraz w której jego części), kiedy człowiek medytuje, jak zmienia to jego strukturę oraz funkcjonowanie w porównaniu z osobami niemedytującymi. Badania te mogą przynieść wymierne korzyści, pomagając nam:

  1. Lepiej zrozumieć, czym właściwie jest medytacja – obecne modele teoretyczne10 procesu medytacji uważności (mindfulness) wyróżniają cykle następujących po sobie aktywności poznawczych oraz opierają się w dużej mierze na subiektywnych relacjach osób medytujących o tym, co dzieje się w świadomości podczas ich praktyki. Neuroobrazowanie w czasie rzeczywistym pozwala połączyć introspektywną teorię procesu medytacji z obserwacją obiektywnych wskaźników aktywizacji określonych struktur mózgowych oraz sięgnąć do dostępnej wiedzy na temat ich funkcji.
  1. Udoskonalić programy terapeutyczne oparte na uważności1 – wiedząc, jak różne formy medytacji wpływają na mózg, możemy zwiększyć nacisk na ćwiczenia, które przynoszą najlepsze efekty. Badania pozwalają nam też lepiej zrozumieć, jakie ćwiczenia są najbardziej skuteczne w przypadku konkretnych zaburzeń (np. depresji), oraz dlaczego jedni ludzie odnoszą z medytacji korzyści, podczas gdy stan innych się nie poprawia

Jakie wnioski wypływają z badań?

Wyniki metaanaliza, 4-5,11 wskazują na istotne, powtarzalne różnice w morfologii oraz poziomie aktywności mózgu pomiędzy grupami osób niemedytujących oraz osób z różnym stażem w praktyce medytacyjnej. Uogólniając, wyniki współczesnych badań sugerują, że:

  1. Medytacja jest umiejętnością, którą można trenować: struktury mózgu różnicujące osoby medytujące od niemedytujących odpowiadają za funkcje poznawcze, które są w bezpośredni sposób obiektem treningu uważności np. kontrola uwagi czy świadomość ciała.

Tab. 1. Struktury mózgowe, w których zaobserwowano istotne statystycznie różnice u osób medytujących w porównaniu do grupy niemedytującej oraz powiązane z nimi funkcje poznawcze

Struktury mózgowe Wybrane funkcje poznawcze
Kora przedczołowa przednia samoświadomość (meta-awareness) oraz introspekcja
Wyspa oraz kora czuciowo-ruchowa świadomość ciała
Hippokamp przetwarzanie pamięciowe, konsolidacja wspomnień
Przedni i środkowy zakręt kory obręczy – samoregulacja uwagi oraz kontrola emocji
Szlaki komunikacyjne istoty białej: pęczek podłużny górny, ciało modzelowate komunikacja w obrębie oraz między półkulami mózgowymi
  1. Medytacja pozwala nam „zasiąść za sterem” własnego umysłu: z wyjątkiem rejonów czuciowo-ruchowych wszystkie zaobserwowane różnice zlokalizowane są w obszarach odpowiedzialnych za funkcje zarządcze umysłu (high-order executive functions). Są to procesy umysłowe, które pomagają kontrolować inne procesy umysłowe. Są one uważane za kluczowe dla codziennego funkcjonowania – ludzie z deficytami funkcji zarządczych cechują się trudnościami w nauce, życiu społecznym i zawodowym12
  2. Zmiany w strukturze mózgu pojawiają się bardzo szybko: istotne statystycznie zmiany w strukturze mózgu, można zaobserwować już po kilku godzinach treningu medytacyjnego. Nie jest to jednak zjawisko wyjątkowe czy specyficzne dla medytacji – podobne rezultaty mają miejsce w przypadku nauki umiejętności motorycznych (np. żonglowania2-3), orientacji w przestrzeni, treningów mentalnych (np. pamięci krótkotrwałej, wnioskowania)

Co ciekawe, u medytujących obserwujemy zarówno „zwiększenie” pewnych rejonów mózgu, jak i „zmniejszenie” innych4-5,10. Rejonami, w którym najczęściej obserwowano zmniejszenie gęstości istoty szarej/białej są części kory związane z tzw. siecią trybu spoczynkowego/domyślnego (Default Mode Network). Obszary te aktywizują się w stanach takich jak śnienie na jawie, swobodne „wędrówki myśli”, wspominanie przeszłości, planowanie w przyszłość, myślenie o sobie/innych. Obserwacje te sugerują mniejszy ogólny udział czynności mentalnych trybu domyślnego u osób medytujących, który wykracza poza samą praktykę.

Rys. 1 Struktury mózgowe, w których zaobserwowano istotne statystycznie różnice u osób medytujących w porównaniu do grupy niemedytującej. Kolorem niebieskim zaznaczono obszary istoty szarej, kolor czerwony wskazuje na szlaki komunikacyjne mózgu istoty białej. SLF – pęczek podłużny górny, RLPFC – kora przedczołowa przednia, Insula – wyspa, ACC – przedni zakręt kory obręczy, Corpus Callosum – ciało modzelowate, Somatomotor Cortices – kora czuciowo-ruchowa, ITG – zakręt skroniowy dolny, Fusiform – zakręt skroniowy wrzecionowaty, Hippocampus – hippokamp

Opracowano na podstawie Fig 1. Fox et al., (2014)

Brak natomiast silnych dowodów pozwalających na wnioskowanie przyczynowo skutkowe tj. jednoznaczne stwierdzenie w ramach rygoru naukowego, że praktyka medytacyjna jest jedyną przyczyną omówionych wyżej różnic w strukturze i funkcjonowaniu mózgu. Trening medytacyjny nie odbywa się w próżni – nie bez znaczenia dla obserwowanych różnic morfologicznych mogą być wyjściowy poziom uważności oraz inne czynniki towarzyszące np. kontakt z grupą czy nauczycielem. Z całą pewnością możemy jednak mówić o korelacji tj. współwystępowaniu praktyk medytacyjnych oraz zmian strukturalnych w mózgu. Ostrożność w interpretacji oraz uogólnianiu wyników jest podyktowana wielością problemów metodologicznych oraz ograniczeń modeli badawczych używanych w większości eksperymentów na obecnym etapie rozwoju tej bardzo młodej, lecz prężnie rozwijającej się dyscyplinie wiedzy. Po więcej informacji odnośnie ograniczeń interpretacyjnych odsyłam do Kącika Sceptyka.

Kącik sceptyka: Z jakimi trudnościami zmaga się neuronauka w badaniach osób medytujących?

Neuronauka medytacji jest wciąż relatywnie młodą, dynamicznie rozwijającą się dziedziną wiedzy. Używając metafory ludzkiego wieku naukowcy mówia wręcz o okresie niemowlęcym. Daleko nam więc jeszcze od pełnego zrozumienia wpływu medytacji na funkcjonowanie mózgu. Dochodzi do tego szereg trudności metodologicznych charakterystycznych dla paradygmatu badań przyrodniczych, który wykorzystywany jest w badaniach nad związkiem medytacji z funkcjonowaniem mózgu. Są to przede wszystkim:

  • Ograniczona liczba badań podłużnych, utrudniająca wyciąganie wniosków o przyczynowości,
  • Trudności w kontrolowaniu zmiennych zakłócających (np. odmienny tryb życia osób medytujących)
  • Możliwe różnice wyjściowe między grupami medytujących i niemedytujących (np. w poziomie uważności czy innych zmiennych istotnych dla aktywności mózgu, jak temperament) oraz nielosowy dobór do grup badawczych
  • Ograniczona liczba badań, w których łączy się neuroobrazowanie z subiektywnym opisem przeżyć osoby medytującej
  • Efekt szuflady (tendencja do publikowania artykułów naukowych, które pokazały interesujące różnice między grupami)
  • Brak replikacji
  • Niewielkie próby badawcze

Do trudności specyficznych dla badań nad medytacją dochodzą również:

  • Mnogość technik medytacyjnych: w obrębie neuronauki medytacji badano różnorakie formy medytacji związane z używaniem często, skrajnie odmiennych zdolności mentalnych (np. obserwacja oddechu, wizualizacja, skanowanie ciała, powtarzanie mantry, medytacja zen). Włączenie szerokiego spektrum technik medytacyjnych jest problematyczne z uwagi na kwestie zdefiniowania medytacji oraz uogólnienia wyników między grupami z różnych nurtów
  • Różnice między „nowicjuszami” a „ekspertami”: neuronauka medytacji rekrutuje do swoich badań uczestników z diametralnie różnym stażem w praktyce medytacji. Ogólny podział uwzględnia grupę nowicjuszy tj. osoby, które zostają poddane krótkiemu treningowi medytacji (od 4 dni do 8 tygodni) oraz grupę osób ze znacznym stażem w treningu umysłu (1000-40000 godzin praktyki)

Przypisy:

  1. W meta-analizach ujęto 3 typy badań: badania nad różnicami w aktywizacji różnych obszarów mózgu, nad wzorcami jednoczesnej aktywizacji obszarów mózgu oraz badania nad różnicami w strukturze mózgu (np. objętości lub gęstości istoty szarej/białej)

Bibliografia:

  1. Desbordes G, Negi LT, Pace TW, et al. Effects of mindful-attention and compassion meditation training on amygdala response to emotional stimuli in an ordinary, non-meditative state. Frontiers in Human Neuroscience. 2012;6:1–15
  2. Draganski, B., Gaser, C., Busch, V., Schuierer, G., Bogdahn, U., May, A., 2004. Neuroplasticity: changes in grey matter induced by training. Nature 427, 311–312.
  3. Draganski, B., May, A., 2008. Training-induced structural changes in the adult human brain. Brain Res. 192, 137–142.
  4. Falcone, Gina & Jerram, Matthew. (2018). Brain Activity in Mindfulness Depends on Experience: a Meta-Analysis of fMRI Studies. 9. 1-11. 10.1007/s12671-018-0884-5.
  5. Fox KC, Nijeboer S, Dixon ML, Floman JL, Ellamil M, Rumak SP, Sedlmeier P, Christoff K. Is meditation associated with altered brain structure? A systematic review and meta-analysis of morphometric neuroimaging in meditation practitioners. Neurosci Biobehav Rev. 2014 Jun;43:48-73. doi: 10.1016/j.neubiorev.2014.03.016. Epub 2014 Apr 3. Review. PubMed PMID: 24705269
  6. Fox, K., & Cahn, B. R. (2018, January 18). Meditation and the brain in health and disease. https://doi.org/10.31231/osf.io/m2sez
  7. Hölzel, B. K., Lazar, S. W., Gard, T., Schuman-Olivier, Z., Vago, D. R., & Ott, U. (2011). How Does Mindfulness Meditation Work? Proposing Mechanisms of Action From a Conceptual and Neural Perspective. Perspectives on Psychological Science6(6), 537–559. https://doi.org/10.1177/1745691611419671
  8. Luders, E., Kurth, F., Mayer, E. A., Toga, A. W., Narr, K. L., & Gaser, C. (2012). The unique brain anatomy of meditation practitioners: alterations in cortical gyrification. Frontiers in human neuroscience6, 34. doi:10.3389/fnhum.2012.00034
  9. Luders E. Exploring age-related brain degeneration in meditation practitioners. Annals of the New York Academy of Sciences. 2013;1307:82–88.
  10. Malinowski P. (2013). Neural mechanisms of attentional control in mindfulness meditation. Frontiers in neuroscience, 7, 8. doi:10.3389/fnins.2013.00008
  11. Tang YY, Hölzel BK, Posner MI. The neuroscience of mindfulness meditation. Nat Rev Neurosci. 2015 Apr;16(4):213-25. doi: 10.1038/nrn3916. Epub 2015 Mar 18. Review. PubMed PMID: 25783612.
  12. Najdowski, A.C.  Persicke, A. Kung, E. (2014) Evidence-Based Treatment for Children with Autism,  355-387

  — Arkadiusz Gryglicki, psycholog, uczestnik

                                                                               Studium Nauczycielskiego MBSR

%d bloggers like this:

Zapis na Pauzę

Wyrażam zgode na przetwarzanie moich danych osobowych.

FreshMail.pl